Basismodellen van belasting en herstel

1. Belasting en belastbaarheid

In één zin. Klachten kunnen ontstaan als de belasting langere tijd groter is dan de belastbaarheid en het lichaam onvoldoende kan herstellen of zich aanpassen.

Wat het betekent. Belasting is alles wat je van het lichaam vraagt: werk, sport, houding, herhaling, maar ook stress, zorgen en slaaptekort. Belastbaarheid is wat het lichaam aankan: kracht, conditie, weefselkwaliteit, herstelvermogen, slaap en ook vertrouwen en steun uit de omgeving. Zolang de twee in balans zijn gaat het goed. Weegt de belasting langere tijd zwaarder en krijgt het lichaam te weinig ruimte om te herstellen en zich aan te passen, dan ontstaan klachten. Dat kan lokaal zijn (een pees die te veel te verduren krijgt) of algemeen (iemand die er helemaal doorheen zit). Het omgekeerde bestaat ook: te weinig belasting maakt de belastbaarheid kleiner. Wie lang stilzit, kan steeds minder aan.

Het model heet in Nederland officieel het meerdimensionaal belasting-belastbaarheidsmodel, kort MDBB-model. Het is in 1990 in de Nederlandse fysiotherapie ingevoerd als biopsychosociaal gezondheidsmodel. Gezondheid wordt daarin gezien als een dynamisch evenwicht van lichamelijk, geestelijk en sociaal welbevinden. De mens wordt bekeken als eenheid van lichaam en geest, in wisselwerking met zijn omgeving, met het vermogen om zich aan te passen.

Het woord meerdimensionaal betekent dat je belasting en belastbaarheid vanuit een lichamelijk, psychisch en sociaal perspectief bekijkt, en op meerdere niveaus: dat van weefsels en organen, maar ook dat van de hele persoon in zijn omgeving. Dezelfde belasting kan bij de ene patiënt geen probleem zijn en bij de andere wel.

Wat je er als fysio mee doet. Het model geeft je twee knoppen om aan te draaien:

1. Belasting verlagen. Minder volume, minder intensiteit, een andere techniek, hulpmiddelen, tijdelijke aanpassing van werk of sport.
2. Belastbaarheid opbouwen. Trainen, herstel verbeteren, slaap en voeding op orde, angst en overtuigingen aanpakken.

In de praktijk doe je meestal beide tegelijk: eerst de balans herstellen, daarna de belastbaarheid zo opbouwen dat de oude belasting weer past.

Wat je tegen de patiënt zegt. Je lichaam is een weegschaal. Aan de ene kant ligt wat je ervan vraagt, aan de andere kant wat het aankan. We gaan de ene kant even lichter maken en de andere kant sterker.

Goed om te weten. Het MDBB-model is ontstaan als uitbreiding op het biomedische model, dat alleen naar de aandoening kijkt. Voor de fysiotherapie was dat niet genoeg: het MDBB-model kijkt ook naar de persoon en zijn omgeving.

2. Homeostase

In één zin. Het lichaam houdt zijn inwendige omgeving binnen smalle grenzen stabiel, ook als de buitenwereld verandert.

Wat het betekent. In rust schommelen lichaamstemperatuur, bloedsuiker, zuurgraad, bloeddruk en vochtbalans maar een klein beetje. Zodra een waarde afwijkt, reageert het lichaam met een correctie die de waarde terugbrengt: je zweet als het te warm wordt, je rilt als het te koud wordt. Dit gaat via een regelkring: meten, vergelijken met een streefwaarde, corrigeren, opnieuw meten.

Het woord komt van het Griekse homoios (gelijkend) en stasis (stilstaan). Het betekent dus niet stilstand, maar een evenwicht dat steeds actief wordt bijgesteld. De Franse fysioloog Claude Bernard werkte het idee van het milieu intérieur vanaf de jaren 1850 uit en beschreef het in 1865 in zijn bekendste boek. De Amerikaanse fysioloog Walter Cannon bedacht in 1926 de naam homeostase en werkte het uit in zijn boek The Wisdom of the Body uit 1932.

Wat je er als fysio mee doet. Training is bewust de balans verstoren. Je geeft een prikkel die het lichaam uit zijn evenwicht brengt. Het lichaam corrigeert die verstoring en brengt de waarden terug naar hun streefwaarde. Komt de prikkel steeds terug, dan past het lichaam zich aan: sterkere spieren, betere conditie, een pees die meer aankan. Zonder verstoring geen aanpassing. Is de verstoring te groot, of komt ze te vaak terug zonder genoeg herstel, dan schiet het aanpassingsvermogen tekort. Dan kom je in het gebied van overbelasting.

Wat je tegen de patiënt zegt. Je lichaam wil altijd terug naar zijn evenwicht. Brengen we het regelmatig en slim uit balans, dan past het zich aan en kan het daarna meer aan.

Goed om te weten. Homeostase gaat over stabiel houden. In de sportfysiologie gebruik je daarnaast het begrip adaptatie: komt een prikkel steeds terug, dan past het lichaam zich blijvend aan en kan het meer aan. Davies beschrijft een verwant begrip, adaptieve homeostase: het tijdelijk verruimen of versmallen van het normale bereik, als reactie op een prikkel die niet schadelijk is of op het wegvallen van zo'n prikkel.

3. Supercompensatie

In één zin. Na een training daalt je prestatievermogen eerst, herstelt daarna, en stijgt tijdelijk boven het beginniveau uit.

Wat het betekent. Het model beschrijft vier fasen na één training:

1. Belasting. Tijdens en direct na de training daalt het prestatievermogen door vermoeidheid.
2. Herstel. Het lichaam vult voorraden aan en herstelt weefsel. Het niveau komt terug op het beginniveau.
3. Supercompensatie. Het lichaam schiet door en komt tijdelijk boven het beginniveau uit.
4. Terugval. Volgt er geen nieuwe prikkel, dan zakt het niveau weer terug naar het begin.

Volgens het model bepaalt de timing van de volgende training het resultaat. Train je in fase 3, dan bouw je op. Train je steeds te vroeg, in fase 1 of 2, dan stapelt de vermoeidheid zich op. Wacht je te lang, dan blijf je op hetzelfde niveau hangen.

Het begrip supercompensatie gaat terug op de Russische biochemicus Nikolai Jakovlev. Hij toonde tussen 1949 en 1959 aan dat de voorraden glycogeen (in spier en lever) en creatinefosfaat in de spier na inspanning tijdelijk boven het oude niveau uitkomen.

Wat je er als fysio mee doet. Het model helpt om uit te leggen waarom rust deel is van de training, en waarom te veel en te vaak trainen averechts werkt. Bij een patiënt in revalidatie kun je het gebruiken om de opbouw te plannen: eerst herstellen, dan de volgende stap.

Wat je tegen de patiënt zegt. Je wordt niet sterker tijdens de oefening, maar in de dagen erna. Rust is dus geen pauze van de training, rust hoort bij de training.

Goed om te weten. Supercompensatie is voor glycogeen in de spier goed aangetoond, maar vooral na een uitputtende inspanning gevolgd door enkele dagen koolhydraatrijk eten, en niet vanzelf na elke training.

4. De drie fasen van Selye

In één zin. Bij aanhoudende stress reageert het lichaam in drie fasen: alarm, weerstand en uitputting.

Wat het betekent. De endocrinoloog Hans Selye (McGill University, Montreal) beschreef in 1936 in een brief aan het tijdschrift Nature wat hij zag bij ratten die hij blootstelde aan allerlei schadelijke prikkels. Ongeacht de prikkel zag hij steeds hetzelfde patroon, met eerst onder meer een kleinere thymus en kleine beschadigingen van het maag- en darmslijmvlies, en daarna vergrote bijnieren. In dezelfde brief stelde hij voor het geheel het general adaptation syndrome te noemen en de eerste fase de alarmreactie.

1. Alarmfase. De schrikreactie. Het lichaam mobiliseert zijn afweer. De weerstand daalt eerst kort.
2. Weerstandsfase. Het lichaam past zich aan. De weerstand tegen de prikkel is nu hoger dan normaal.
3. Uitputtingsfase. Houdt de prikkel te lang aan, dan raken de reserves op en zakt de weerstand onder het normale niveau.
   12McCarty R. The Alarm Phase and the General Adaptation Syndrome: Two Aspects of Selye's Inconsistent Legacy. In: Fink G, red. Stress: Concepts, Cognition, Emotion, and Behavior. Handbook of Stress, deel 1. Academic Press; 2016. p. 13 tot 19. doi.org

Wat je er als fysio mee doet. In de trainingsleer wordt het model als analogie gebruikt: een trainingsprikkel is een stressor, de weerstandsfase staat voor de aanpassing waar je naar zoekt, en de uitputtingsfase voor overbelasting of overtraining. Het blijft een beeld en geen bewezen fysiologie.

Wat je tegen de patiënt zegt. De eerste dagen voelt het zwaarder, dat is normaal. Daarna past je lichaam zich aan. Blijven we te lang te veel doen zonder rust, dan raakt het op.

Goed om te weten. Selye's werk is later flink bekritiseerd.

5. Het fitness-fatiguemodel

In één zin. Elke training geeft twee effecten tegelijk, fitheid en vermoeidheid. Prestatie is fitheid min vermoeidheid.

Wat het betekent. Banister en collega's legden in 1975 de basis voor dit model en werkten het in 1976 verder uit.

• Vermoeidheid is groot, maar verdwijnt snel.
• Fitheid is kleiner, maar houdt lang aan.

Direct na de training is de vermoeidheid groter dan de fitheidswinst. Je presteert dus eerst slechter. Na verloop van tijd is de vermoeidheid grotendeels weg, terwijl de fitheid er nog is. Dan presteer je beter dan voor de training. Hoe lang dat duurt, verschilt sterk per persoon en per belasting; met de gangbare modelwaarden gaat het om ongeveer twee weken.

Wat je er als fysio mee doet. Het model verklaart twee dingen die je in de praktijk ziet:

• Waarom een patiënt na een zware oefenweek juist even minder kan, terwijl de opbouw wel klopt.
• Waarom taperen vlak voor een test of wedstrijd beter werkt dan doorbuffelen: je traint ongeveer twee weken lang met 40 tot 60 procent minder volume, maar even intensief en even vaak. Zo zakt de vermoeidheid weg en blijft de fitheid.
  26Bosquet L, Montpetit J, Arvisais D, Mujika I. Effects of tapering on performance: a meta-analysis. Medicine and Science in Sports and Exercise. 2007;39(8):1358 tot 1365. pubmed.ncbi.nlm.nih.gov

Het model wordt ook in de revalidatie gebruikt. Bij 100 patiënten met perifeer arterieel vaatlijden die zes maanden thuis pijnvrij liepen, sloot een per patiënt ingesteld fitness-fatiguemodel goed aan bij de gemeten zes-minutenwandeltest en redelijk bij de pijnvrije loopafstand. Het ging om één groep zonder controlegroep, met weinig metingen per patiënt.

Wat je tegen de patiënt zegt. Elke oefening geeft twee dingen: een beetje sterker en een beetje moe. Het moe zijn verdwijnt sneller, het sterker zijn blijft langer. Daarom zie je de winst pas na een tijdje, als het moe zijn weg is.

Goed om te weten. Supercompensatie en het fitness-fatiguemodel zijn twee verklaringen voor hetzelfde verloop na een training: eerst minder, daarna beter. Supercompensatie gaat uit van één proces in één curve, het fitness-fatiguemodel van twee losse processen. Daardoor verklaart het fitness-fatiguemodel beter waarom trainingen elkaar overlappen en waarom vermoeidheid zich kan opstapelen.

Hoe de vijf modellen samenhangen

• Homeostase is het uitgangspunt: het lichaam wil in balans blijven.
• Belasting en belastbaarheid vertaalt dat naar de praktijk: klachten ontstaan als je langere tijd meer van iemand vraagt dan hij lichamelijk, geestelijk en sociaal aankan.
• Supercompensatie en het fitness-fatiguemodel beschrijven wat er gebeurt als je de balans bewust verstoort met een training: eerst omlaag, dan omhoog, mits er genoeg herstel is.
• De drie fasen van Selye worden gebruikt als beeld voor wat er kan gebeuren als de verstoring te lang aanhoudt: aanpassing slaat om in uitputting. Bij gewone training van mensen is dat verloop niet aangetoond.

Voor de fysio betekent dit: doseer de prikkel, plan het herstel, en kijk niet alleen naar de klacht maar naar alles wat de weegschaal zwaarder of lichter maakt.

Veelgestelde vragen